Văn minh Maya
Văn minh Maya (tiếng Tây Ban Nha: Cultura maya) là nền văn minh của người Maya ở Trung Bộ châu Mỹ có nhiều thành tựu thời tiền Colombo cho đến trước khoảng năm 1700. Trải rộng trên 320.000 km², Maya gồm nhiều sắc tộc bản địa có nhiều nét văn hóa chung chứ không phải một dân duy nhất.
Trích dẫn từ văn minh Maya
[sửa]Tiếng Kʼicheʼ
[sửa]- ~, Popol Vuh
- CHI ISMACHI' k'ut,
U b'i' juyub' ki tinamit xek'oje' wi.
Chi nay puch xe'amaq'elab' wi,
Chiri' k'ut xkitij wi q'aq'al.
Xk'aj ki chun,
Ki sajkab',
Chukaj le oq ajawab',
Xecha' k'u ri K'o Nache',[1]- Tại CHI ISMACHI, tên ngọn núi nơi kinh thành họ ngự,
Họ đã dừng chân, lập làng và dựng nước.
Chính tại nơi đây, họ mưu cầu vinh hiển,
Nghiền đá thành vôi, tôi luyện lớp sơn thành,
Sắc trắng huy hoàng rực rỡ cả cao nguyên.
Đến đời thứ tư của những bậc quân vương,
Dòng tộc Co Nache bắt đầu xướng danh định đô...
- Tại CHI ISMACHI, tên ngọn núi nơi kinh thành họ ngự,
- CHI ISMACHI' k'ut,
Tiếng Kaqchikel
[sửa]- ~, Anales de los cakchiqueles (Biên niên sử người Kaqchikel) câu 144-145
- 144. Va ꜭa te chupam huna ok ki xeul Castilan vinak; xcavinak ok rubeleha, ok xeul Castilan vinak Xepit Xetulul; chi hun ꜫanel xcam ꜭechevinak chiri ruma Castilan vinak, Tunatiuh Avilantaro rubi, cahaual ri ki xkaçan ronohel amaꜫ; mahaok tetamax vi quivach ꜭa tahinok ti ꜫihalox chee, abah.
145. Xul chiꜭa Xelahub, xeyaar chic ꜭeche vinak chi camic chiri, tok xbokotah chiꜭa el ꜭeche vinak, ronohel ꜭulelaay richin Castilan vinak, okix yaar chic ꜭeche vinak chuvach pe Xelahub.- 144. Chính trong năm này, người Castila đến. Đã bốn mươi chín năm trôi qua kể từ khi chúng đến vùng Xepit và Xetulul. Ngày 1 Ganel, người Quiché bị người Castila tiêu diệt. Tên Tunatiuh Avilantaro, như cách người ta gọi hắn, đã chinh phục tất cả các thành. Trước đó, không ai rõ diện mạo chúng ra sao; khi ấy dân chúng vẫn còn thờ phụng những ngẫu tượng bằng gỗ và đá.
145. Khi chúng tiến đến Xelahub, quốc gia Quiché bị đánh tan và hủy diệt. Tất cả họ tập hợp ở đó để chống lại người Castila; và chính tại cửa ngõ Xelahub, dân tộc Quiché đã lụi tàn.
- 144. Chính trong năm này, người Castila đến. Đã bốn mươi chín năm trôi qua kể từ khi chúng đến vùng Xepit và Xetulul. Ngày 1 Ganel, người Quiché bị người Castila tiêu diệt. Tên Tunatiuh Avilantaro, như cách người ta gọi hắn, đã chinh phục tất cả các thành. Trước đó, không ai rõ diện mạo chúng ra sao; khi ấy dân chúng vẫn còn thờ phụng những ngẫu tượng bằng gỗ và đá.
- 144. Va ꜭa te chupam huna ok ki xeul Castilan vinak; xcavinak ok rubeleha, ok xeul Castilan vinak Xepit Xetulul; chi hun ꜫanel xcam ꜭechevinak chiri ruma Castilan vinak, Tunatiuh Avilantaro rubi, cahaual ri ki xkaçan ronohel amaꜫ; mahaok tetamax vi quivach ꜭa tahinok ti ꜫihalox chee, abah.
Trích dẫn về văn minh Maya
[sửa]Tiếng Anh
[sửa]- 1916, Sylvanus Morley, The Rise and Fall of the Maya Civilization in the Light of the Monuments and the Native Chronicles
- The origin of the Maya civilization is lost in the remote past, not even the shadowy half lights of tradition illumining its beginnings. The very earliest inscriptions literally burst upon us fully formed, the flower of long-continued observations expressed in a graphic system of exceeding intricacy. It seems probable indeed, judging from the complexity of the earliest texts, which are in stone, that the hieroglyphic writing must have been developed on some perishable medium, such as wood or fiber paper or parchment, the destruction of which by natural processes would satisfactorily explain the entire absence of its earlier stages.[2]
- Nguồn gốc nền văn minh Maya đã chìm vào quên lãng, ngay cả những tia sáng mờ ảo của truyền thống cũng không thể soi rọi được khởi nguồn của nó. Những chữ khắc cổ nhất xuất hiện một cách hoàn chỉnh, là thành quả của những quan sát lâu dài được thể hiện trong hệ thống đồ họa vô cùng phức tạp. Quả thực, dựa trên sự phức tạp của các văn bản cổ nhất khắc trên đá, có vẻ như chữ tượng hình hẳn đã được phát triển trên chất liệu dễ hư hỏng nào đó, chẳng hạn như gỗ, giấy sợi hoặc giấy da, bị hư hỏng trong điều kiện tự nhiên là lời giải thích thỏa đáng cho sự thiếu vắng thông tin những giai đoạn trước đó.
- The origin of the Maya civilization is lost in the remote past, not even the shadowy half lights of tradition illumining its beginnings. The very earliest inscriptions literally burst upon us fully formed, the flower of long-continued observations expressed in a graphic system of exceeding intricacy. It seems probable indeed, judging from the complexity of the earliest texts, which are in stone, that the hieroglyphic writing must have been developed on some perishable medium, such as wood or fiber paper or parchment, the destruction of which by natural processes would satisfactorily explain the entire absence of its earlier stages.[2]
Xem thêm
[sửa]Tham khảo
[sửa]- ^ Allen J. Christenson (2007), “Popol Vuh: Literal Translation” (PDF), Mesoweb Publications (bằng tiếng Anh)
- ^ Anthropology ... (bằng tiếng Anh), United States Government Publishing Office, 1917, tr. 194
Liên kết ngoài
[sửa]
Bài viết bách khoa Văn minh Maya tại Wikipedia
